Dankzij scheepvaart ligt ons bord vol en is er koffie

Het bakkie koffie dat ik tapte voordat ik aan dit stukje begon (en dat al op is tegen de tijd dat ik de punt van de eerste zin bereik), zou niet hebben bestaan als niet Hendrick Zwaerdecroon in de zeventiende eeuw uit Jemen een koffieplant had gestolen om die naderhand op Java te planten.

De Rotterdammer (een straat in het westen van de stad herinnert aan hem) had de ware VOC-mentaliteit aan de dag gelegd. Koffie was duur en de planten bleken op Java al snel meer bonen op te leveren dan die in Arabië. Dus. Nederland kon zo uitgroeien tot de grootste koffiehandelaar ter wereld.

Heer en meester op de oceanen

Je staat er niet bij stil als je bij de koffieautomaat met collega's over de baas staat te roddelen of als je in dat lekkere koffiezaakje een flat white bestelt, maar als de Hollandse schepen niet heer en meester waren geweest op de oceanen, hadden we misschien nooit van koffie gehoord.

Of van aardappelen.

Of van chocolade.

Of van peper, nootmuskaat, kruidnagel.

Of van rijst.

Of van sinaasappelsap.

De familietentoonstelling De wereld op je bord in het Maritiem Museum drukt ons met de neus op de feiten. De zo Hollandse geachte stamppot bestaat uit aardappels die oorspronkelijk uit Peru komen en andijvie en boerenkool worden het grootste deel van het jaar per schip vanuit verre buitenlanden aangevoerd. De chocolade met de zo oer-Hollandse naam Bontekoe vindt zijn oorsprong in de cacaobonen waarvan vooral Afrikaanse landen de grootste leveranciers zijn. (Nederlanders eten 4,5 kilo chocola per jaar, maar de Zwitsers moeten met hun elf kilo per persoon per jaar weer zo nodig overdrijven.)

Specerijen die je tegenwoordig in potjes en zakjes bij de supermarkt koopt, waren vierhonderd jaar geleden zo, excusez-le-mot, peperduur dat niemand zelfs maar op het idee kwam om er het eten mee te pimpen. Nee, peper, nootmuskaat, kaneel, foelie en kruidnagel werden geïmporteerd uit Indië, het tegenwoordige Indonesië, om in de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden als medicijn te dienen.

Sinaasappelsap uit Brazilië: méér vitamine c

Een interessante tentoonstelling kortom over wat we tegenwoordig vanzelfsprekend vinden, maar zonder de bijdrage van de scheepvaart nooit op ons bord of in ons glas terecht zou komen, ook nu nog. Neem het sinaasappelsap dat je in de winkel koopt, in een fles of een kartonnen verpakking. Dat komt rechtstreeks uit Brazilië, het land waar de meeste perssinaasappels groeien. Ze worden binnen vierentwintig uur na de pluk geperst, waarna het sap wordt ingedikt en ingevroren. Speciaal gebouwde sapschepen brengen het sap binnen twee tot drie weken in Rotterdam. Tankwagens brengen het ingedikte sap naar de fabriek waar water wordt toegevoegd. Eén sapschip is goed voor 32 miljoen literpakken sinaasappelsap waarin zelfs meer vitamine c zit dan in sap dat je thuis perst. Waarom? Die sinaasappels zijn ouder dan de sinaasappels die in Brazilië werden uitgeperst.

Zo kom je op de tentoonstelling in het Maritiem Museum allerlei leuke dingen aan de weet over ons dagelijks voedsel. Bij alle onderwerpen die aan acht tafels de revue passeren, speelt de scheepvaart een belangrijke rol. Voor kinderen is het leuk om het bordspel te spelen waarvoor op de vloer van de tentoonstellingszaal een gigantische zeventiende-eeuwse wereldkaart is gereproduceerd. De tentoonstelling is ontworpen door Erly Brugmans, die ook het decor van Sesamstraat op haar naam heeft staan, en ingericht door Rinske Jurgens en haar team.

Vincent van Gogh voor het eerst in het Maritiem

Het absolute topstuk van De wereld op je bord is het schilderij Stilleven met aardappels van Vincent van Gogh. Het is zijn debuut in het Maritiem Museum. Verder zijn er scheepsmodellen te zien, historische kookboeken, eeuwenoude VOC-kaarten en zeldzaam keukengerei. Pierre Wind maakte speciaal voor de tentoonstelling recepten die thuis kunnen worden bereid.

Tijdens het paasweekend (4 tot en met 6 april) wordt de tentoonstelling feestelijk geopend met activiteiten voor de hele familie. Ook de schepen in de museumhaven worden bij de tentoonstelling betrokken, er draaien smakelijke films en in de rijdende kookstudio kun je gezonde tussendoortjes maken. Een barista schenkt zuivere koffie en kinderen hakken en bakken hun eigen patatjes.

Foto rechts: Hendrick Zwaerdecroon a.k.a. Koffie Henk. Foto boven: Rinske Jurgens.