De Buik in gesprek met Abdelkader Benali en Alexandra van Dongen

De tentoonstelling ‘Ik kook, dus ik ben’ in het Wereldmuseum is bijzonder, vernieuwend en als foodlover zeker een aanrader. Je gaat op reis langs de routes van je eten en ontdekt dat de meeste Hollandse producten helemaal niet zo oer-Hollands zijn. De Buik mocht in februari als een van de eersten een glimp van de tentoonstelling opvangen en was uiteraard aanwezig bij de perslunch. Maar wat is het verhaal áchter deze smaakvolle tentoonstelling?

Abdelkader Benali – schrijver, programmamaker, historicus en spreker – is het boegbeeld van deze tentoonstelling. Je ziet hem in een kookpotje, met stoom uit z’n oren of met een brandend gasfornuis uit zijn hersenpan op diverse posters door heel Nederland. Maar Abdelkader, jij bent toch een schrijver, geen conservator? Met wie heb jij deze tentoonstelling gemaakt en waarom? Voor antwoorden op die vragen moeten we, naast hemzelf, bij Alexandra van Dongen zijn. Zij is ruim 30 jaar conservator en kunsthistoricus bij onder andere Museum Boijmans van Beuningen en haar werd gevraagd een tentoonstelling te maken binnen het thema ‘eten’. We spraken hen beide over ‘Ik kook, dus ik ben’. 

Verbonden door een tajine

“Een tentoonstelling over eetculturen leek me meteen geweldig, alleen ik wist: ik kan en wil dit niet alleen doen”, vertelt Alexandra. “Abdelkader en ik zijn al jaren Facebookvrienden en volgen elkaar op de voet. Hij postte eens een foto van een keramieken pot uit Tanger die ik direct herkende uit een tentoonstelling in 1998 over Marokkaans keramiek. We raakten aan de praat over keramiek, Marokko, tajine’s en keukengerei. Hij wist veel te vertellen over de geschiedenis van de Marokkaanse eetcultuur en andersom wist ik hem te verrassen met het feit dat we in de 17e eeuw in Nederland al tajine’s van metaal gebruikten. Een schilderij met zo’n tajine hangt namelijk in het Boijmans van Beuningen. Via die bewuste tajine zijn wij steeds beter met elkaar in contact gekomen en door de open blik van Abdelkader en onze gedeelde liefde voor geschiedenis, kunst, objecten en eetculturen, zag ik potentie in een samenwerking.”

Conservator versus verteller

Abdelkader glimlacht en knikt. “Op de eerste plaats vond ik het een hele eer om door Alexandra uitgenodigd te worden om samen een tentoonstelling te maken. Wel een verrassende keuze, want ik ben een schrijver, een verhalenverteller, geen tentoonstellingsmaker. Zij was zich er echter goed van bewust dat als je een schrijver vraagt, je ook een schrijversblik krijgt. En dat was gelukkig precies de bedoeling. Ik hoefde mij dus niet anders voor te doen. Ik heb het altijd grappig gevonden dat zij in mij een conservator ziet, en ik in haar juist een auteur, een verhalenverteller. Zij kan als geen ander aan de hand van objecten een verhaal vertellen. Wij begrijpen elkaar goed!”

De reisverhalen van je voedsel

Alexandra: “We wilden aan de hand van voorwerpen het verhaal van ons eten vertellen. Een internationale reis langs verschillende eetculturen. Dus kon ik mij geen betere plek voorstellen dan het Wereldmuseum. Het museum met uitzicht over de Maas, waar in het verleden schepen met kunstobjecten uit bijvoorbeeld Nederlands-Indië aanmeerden, maar die ook zeker voedsel als vracht aan boord hadden. We zijn het depot ingedoken en kwamen daar zo’n 80.000 voorwerpen uit overzeese landen tegen. We waren het direct met elkaar eens: al deze voorwerpen zijn met elkaar verbonden, aangezien alles continu op reis is. Zowel voorwerpen, kunst, sprookjes en muziek, als mensen, dieren en gerechten. Voor ons een open deur, maar voor veel anderen misschien niet.”

Verbonden via eten

“Precies”, haakt Abdelkader in. “En dan met name de verbondenheid tussen de verschillende keukens is interessant. Neem de Hollandse en de Marokkaanse keuken: deze lijken zeer verschillend en ver gescheiden van elkaar. Wat tradities betreft zijn ze dat ook, maar qua invloeden van buitenlandse eetculturen liggen ze juist heel dicht bij elkaar. Beiden zitten vol dynamiek! Die verbondenheid en de reisverhalen van je voedsel van over de hele wereld wilden we graag, aan de hand van verschillende voorwerpen, aan een groter publiek vertellen.” 

Depot als ware schatkamer

Alexandra begint te lachen. “We liepen als twee kleine kinderen in het depot. Schatkamers vol objecten waar onze nieuwsgierigheid en kennis van de geschiedenis getriggerd werd. Terwijl we daar rondliepen was Abdelkader de verhalen rond deze objecten al aan het verzamelen en gaf ik de tentoonstelling in mijn hoofd een beetje vorm. Hij is een meester in het vertellen van een verhaal en het vinden van unieke voorwerpen, aan mij de taak deze samen tot één groot geheel te brengen.” 

De ‘serendipity’ snoepwinkel

Enthousiast zegt Abdelkader: “Het depot was inderdaad één grote snoepwinkel. Maar wel een vermoeiende; aan het einde van de zoektocht zaten we vol met suiker. Daarom draaiden we de zoektocht om en lieten we ons leiden door het thema ‘serendipity’. Dingen vinden, zonder ernaar te zoeken. De kracht van het depot is dat er ontzettend veel verzameld ligt, zodat ik dus letterlijk tegen de juiste objecten aanliep. Neem het poppenhuis van Sibilla of het Yamhuis uit Papoea-Nieuw-Guinea. Zo hebben we in alle vrijheid de juiste objecten gevonden om het verhaal over eetculturen te vertellen.” 

Yamhuisje met hijskraan door het plafond

“Het meest trots ben ik op het feit dat we dit samen voor elkaar hebben gekregen”, aldus Alexandra. “Onze samenwerking, de verhaallijn, de zoektocht naar alle objecten. Als tentoonstellingsmaker weet je van tevoren nooit precies hoe de tentoonstelling eruit gaat zien. Het is net als koken; je hebt een bepaald eindresultaat voor ogen, maar je weet nooit zeker of het gaat lukken. Deze tentoonstelling is wat mij betreft nog mooier en beter dan ik me had kunnen voorstellen. Ik vind het fantastisch dat het Yamhuisje – een obstakel van 4 meter hoog – na 40 jaar in het depot, nu eindelijk is tentoongesteld. We hebben ‘m met een hijskraan door het hele museum moeten verplaatsen en een gedeelte uit het plafond moeten verwijderen, maar het Yamhuisje staat en het verhaal kan worden verteld. Als schrijver kan alles in je verhaal, maar als conservator ben je afhankelijk en spelen factoren van buitenaf een belangrijke rol.”

Kleitabletten door een 3D-printer

“Wat denk je van de kleitabletten”, vervolgt Abdelkader. “Ik kende ze wel, de oudst bekende recepten, alleen was het onmogelijk ze vanuit de Amerikaanse Yale-universiteit naar Rotterdam te krijgen. Wat te doen? We hebben ze in Yale laten scannen en in Delft met een 3D-printer laten afdrukken. Ze zijn eigenlijk nog beter dan het origineel! Het is een ware wereldcollectie geworden waar verleden en heden bij elkaar komen en daar ben ik ontzettend trots op. En het is levend erfgoed, aangezien je de recepten nog steeds kunt koken en dat hebben we dus ook gedaan. Dat is Rotterdam: we doen het gewoon, we doen het samen! Ik heb in het hele proces geen enkele ‘maar’ gehoord, zodat we het beste resultaat konden teruggeven aan de stad.” 

Vloeibaar verhaal de kast in

Tot slot wil Alexandra benadrukken: “We moeten ons ervan bewust zijn dat ‘de Hollandse keuken’ niet bestaat. De manier waarop je kookt en welke ingrediënten je gebruikt is iets op lokale schaal in een globaal geheel. Rotterdam is een wereldstad, dus wordt er ook werelds gekookt. Een eetcultuur is dynamisch en constant in beweging; een vloeibare ontwikkeling. Het is daarom eigenlijk erg tegenstrijdig om een vloeibaar verhaal te vertellen in een tentoonstelling met vaste kasten en vitrines. Je wilt dat het publiek meegaat in je vloeibare verhaal. Ook daarom ben ik zo blij met Abdelkader, want het is hem gelukt de verteller van deze tentoonstelling te zijn. En we hebben samen dit vloeibare verhaal in de kast gekregen.” 

Foto van: Krijn van Noordwijk

Wil je meer weten over dit duo? Dat komt goed uit, want we spraken ook over hun keukengeheimen en fooddilemma's. Dit lees je binnenkort!